Bronnen
Van kennis naar praktijk
Het Samenwerkingskompas vertaalt dit denken naar één gesprek dat een vaste plek krijgt in opname, zorgplan en MDO. Bekijk hoe het werkt.
IJkpunt
Leven als uitgangspunt.
IJkpunt helpt zorgorganisaties de zorg opnieuw ijken. Niet vanuit wat de organisatie kan leveren, maar vanuit wat voor mensen het leven betekenisvol maakt. Leven op 1. Zorg op 2.
Zorg op 2 betekent niet minder zorg. Het betekent zorg op het juiste moment, voor het juiste doel: een zo goed mogelijk leven.
Eerste onderwerp in pilot: Samenwerkingskompas
Vraag het kompas aan →
In het midden van het kompas staat altijd de bewoner: wat maakt voor hem of haar een goede dag?
Rol
Wie doet wat rond de bewoner, en wat vindt de bewoner zelf belangrijk?
Bijvoorbeeld: “Welke taken wilt u graag zelf blijven doen?” Schrijf taken concreet op en vermijd aannames.
De omkering
Eerst het leven, dan de zorg.
De vraag is niet: welke zorg heeft iemand nodig?
↓De eerste vraag is: hoe wil iemand leven?
↓En pas daarna: welke ondersteuning is nodig om dat leven mogelijk te maken?
Een goede dag kan betekenen
- zelf wakker worden wanneer je wilt
- naar buiten kunnen
- je partner blijven zien als partner, niet als mantelzorger
- je hond blijven uitlaten
- eten wat je lekker vindt
- ergens bij horen
- rust ervaren
- familie kunnen blijven zien
- zo min mogelijk onnodige zorg ervaren
Voor sommigen betekent leven op 1 juist dat een partner weer partner mag zijn, en niet primair mantelzorger. Ook dat is een keuze die in de zorg past, niet aan de zorg voorbijgaat. De naaste hoort niet zozeer bij de zorg, maar bij het leven van de bewoner. Goede zorg maakt dat leven mogelijk.
Het ijkpunt
Waar meten we goede zorg aan af?
Aan wat het leven mogelijk maakt. IJkpunt volgt vijf vragen, in deze volgorde, niet andersom.
01
Leven
Hoe wil deze mens leven?
02
Wat is belangrijk?
Wat maakt een goede dag?
03
Zelf en netwerk
Wat kan de bewoner zelf, met de mensen om hem heen?
04
Ondersteuning
Welke ondersteuning maakt dat mogelijk?
05
Zorg
Welke professionele zorg is echt nodig?
De driehoek
Mensen die bij het leven horen.
De naaste is belangrijk omdat hij of zij deel is van het leven van de bewoner, niet omdat de naaste zorg kan overnemen. Goede zorg begint bij zien wie er bij dat leven horen.
Niet leefmomenten creëren in de zorg, maar zorgmomenten creëren in het leven.
Wie het leven van een bewoner met dementie centraal zet, heeft de mensen nodig die dat leven kennen. Daarom spreken wij niet over ‘informele zorg’. Dat woord trekt een scheidslijn tussen professional en naaste, terwijl ze samen bij het leven van de bewoner horen.
Naasten en medewerkers staan niet naast elkaar. Ze vormen, samen met de bewoner, een driehoek. De lijn die het vaakst ontbreekt, is die tussen medewerker en naaste.
Iedereen verbonden. Naaste en medewerker stemmen rechtstreeks af, met de bewoner als middelpunt.
Onze aanpak
Herijken is geen eenmalig moment maar een cyclus. IJkpunt volgt drie stappen, van analyse tot borging in de dagelijkse praktijk.
01
IJken
Waar staan we nu? Wat verstaan we onder goede zorg? Een gedeeld vertrekpunt voor bestuur, team en netwerk rond de bewoner.
02
Veranderen
Wat moet er anders in gedrag, samenwerking en organisatie? Concrete interventies die passen bij de context en de mensen die het werk doen.
03
Borgen
Hoe zorgen we dat de verandering onderdeel wordt van de dagelijkse praktijk? Vastgelegd in proces, dossier en team, en meetbaar in uitkomst.
Praktijk
Waar de zorg opnieuw geijkt moet worden.
Vraagstukken waarin IJkpunt organisaties helpt bij de omslag naar leven als uitgangspunt.
Volgt
Leven & kwaliteit van bestaan
Wat maakt voor deze mens een goede dag? Werken vanuit het Generiek kompas als leidend kader in de langdurige zorg.
Volgt
Netwerk & naasten
De mensen die bij het leven van de bewoner horen: familie, vrienden, buurt, vrijwilligers. Zorg die zich daar rondomheen organiseert.
In pilot
Samenwerkingskompas
Een gestructureerd gesprek tussen naaste en zorgteam over rol, contact, grenzen en behoefte. Geborgd in opname, zorgplan en MDO.
Meer lezen →
Volgt
Implementatie & borging
Van visie naar praktijk. Interventies die landen in gedrag, dossier en dagelijkse routines, en die blijven werken na de startfase.
Volgt
Zorginnovatie die het leven ondersteunt
Nieuwe manieren van werken, technologie en processen — beoordeeld op wat ze bijdragen aan een beter leven, niet als doel op zich.
Positionering
Waarom een gesprek, geen app.
Familie-apps zoals FamilieNet, CarenZorgt of OZOverbindzorg zijn nuttig voor updates en berichten. Ze zijn alleen niet gemaakt voor het gesprek dat aan het begin en tijdens de zorg gevoerd moet worden.
Wat een app doet
- Berichten en updates delen
- Dagverslagen en foto's
- Notificaties naar naasten
- Bezoekplanning
- Eenrichtingsverkeer: van team naar naaste
Wat het gesprek doet
- Rol: wie doet wat rond de bewoner
- Contact: hoe en met wie houden we contact
- Grenzen: wat wil en kan de naaste, wat kan het team
- Behoefte: welke ondersteuning is nodig
- Wederkerig: naaste en team praten samen
Bij een verhuizing wordt vaak gezegd: "download de app, dan blijft u op de hoogte." Maar de app vervangt het gesprek niet. Het Samenwerkingskompas is wat een app niet kan zijn: een gesprek, vastgelegd in het dossier, dat het hele team bereikt.
Verdieping
Het Samenwerkingskompas
Het eerste concrete onderwerp waar IJkpunt aan werkt. Achtergrond, werkwijze en pilot.
Samenwerking met naasten hangt nu af van wie er dienst heeft
Onderzoek in de intramurale dementiezorg laat zien dat versnippering niet voortkomt uit onwil. Het zijn factoren op drie niveaus die elkaar versterken.
Op de werkvloer
Rolonduidelijkheid. Medewerker en naaste weten niet goed wie wat doet, en het gesprek daarover wordt niet gevoerd.
Gevolg: handelingsverlegenheid bij medewerkers, naasten die zich voorbijgelopen voelen.
In de organisatie
Geen vast moment. Afstemming zit niet in het opname- of zorgplanproces en blijft persoonsafhankelijk.
Gevolg: afspraken verschillen per EVV'er en verdwijnen bij personeelswisselingen.
In beleid
Visie zonder werkafspraken. Kwaliteitskaders vragen om samenwerking met naasten, maar worden niet vertaald naar de afdeling.
Gevolg: de norm bestaat op papier, niet in het dossier.
Wat het raakt in het leven
- Onrust en onduidelijkheid bij de bewoner
- Overbelasting en onzekerheid bij de naaste
- Frustratie en handelingsverlegenheid bij de medewerker
Als de samenwerking niet is afgestemd, kost dat rust in het dagelijks leven van de bewoner. Dat is waar goede zorg begint.
En bovendien
2,6 → 1,7
Naasten die zorgen per persoon met dementie, van 2024 naar 2040. Er zijn straks minder mensen om die samenwerking mee vorm te geven, en minder professionals om het over te laten. Reden te meer om het goed te organiseren. Nationale Dementiestrategie
Wat onderzoek laat zien over samenwerken met naasten
Een inzicht dat in de literatuur steeds terugkomt: niet alleen óf naasten betrokken zijn maakt het verschil, maar vooral hoe die betrokkenheid is afgestemd met het team.
-
Families die vaak met het team communiceren, beoordelen de kwaliteit van leven van de bewoner hoger.Waar families veel persoonlijke verzorging overnamen, viel dat oordeel lager uit, maar minder sterk als er regelmatig contact met het team was. Betekenisvolle betrokkenheid is dus beïnvloedbaar.
Roberts & Ishler, The Gerontologist (2018) -
Iedere naaste wil op een andere manier betrokken zijn.De gewenste rol verschilt per familielid. Door te vergelijken wat naasten belangrijk vinden met de ruimte die ze ervaren, wordt zichtbaar waar verwachtingen uiteenlopen.
Reid & Chappell, Journal of Applied Gerontology (2017) -
Bij dementie verschuift de rol van de naaste, en de belasting groeit ongemerkt mee.Naasten van bewoners met meer cognitieve beperkingen namen vaker zorgtaken op zich en overlegden vaker met medewerkers, wat samenhing met hogere belasting. Medewerkers schatten hun betrokkenheid bovendien lager in dan de naasten zelf.
Cohen et al., Journal of Applied Gerontology (2014) -
Zonder ruimte voor het gesprek raken team en naasten tegenover elkaar.Medewerkers en families ervoeren parallelle spanning en gebrek aan waardering. Zonder reflectiemomenten gingen ze elkaar eerder als tegenstander dan als bondgenoot zien.
Serrano et al., SAGE Open Nursing (2024) -
Persoonsgerichte zorg, met naasten erbij, vermindert onrust en somberheid.Een meta-analyse vond dat persoonsgerichte zorg agitatie, neuropsychiatrische symptomen en depressie kan verminderen en kwaliteit van leven kan verbeteren. Wie de persoon wil kennen, heeft de naasten nodig.
Kim & Park, Clinical Interventions in Aging (2017) -
Partnerschap tussen team en naaste is te benoemen en te meten.Onderzoek onderscheidt zeven kenmerken, waaronder informatie delen, samen beslissen en gedeelde verantwoordelijkheid, en ontwikkelde een gevalideerde schaal om partnerschap te volgen.
Jang (2020) · Jang et al. (2022)
Voor de bewoner
Zorg die aansluit bij wie iemand was en is, gevoed door de mensen die dat verhaal kennen.
Voor de naaste
Duidelijkheid over de eigen rol en grenzen, zodat betrokkenheid niet ongemerkt overbelasting wordt.
Voor het team
Minder misverstanden en een gedeelde basis, in plaats van afstemming die afhangt van wie er dienst heeft.
Eén gesprek dat terugkomt, in het proces dat u al heeft
Het kompas sluit aan op het proces dat u al heeft: rond het reguliere zes-weken evaluatiemoment wordt het gesprek gevoerd en de afspraken vastgelegd in het ECD.
- 1Week 0
Verhuizing
De bewoner verhuist naar de afdeling. De naaste krijgt kort te horen dat er na zes weken een gesprek volgt over de samenwerking, en denkt alvast na over rol, contact, grenzen en behoefte.
- 2± week 6
Evaluatiemoment + invoering Samenwerkingskompas
Tijdens het reguliere zes-weken evaluatiemoment voert de EVV'er het Samenwerkingskompas-gesprek in 20 tot 30 minuten. Afspraken over rol, contact, grenzen en behoefte worden vastgelegd in het ECD, zichtbaar voor het hele team.
- 3Op aanvraag
MDO's
Het Samenwerkingskompas komt terug in MDO's wanneer daar aanleiding voor is: veranderingen in de zorgvraag, in de rol van de naaste, of vragen vanuit het team of de familie. Afspraken worden dan bijgesteld.
Wat het anders maakt: het is geen vragenlijst óver de naaste. Het gesprek is wederkerig: naaste en zorgteam benoemen allebei wat het nodig heeft en waar professionele grenzen liggen. De maatstaf is de kwaliteit van het gesprek, niet het afvinken van een formulier.
Wat het oplevert, per plek aan tafel
Hoe het kompas is ontworpen
Uit literatuuronderzoek en focusgroepen kwamen drie werkzame mechanismen naar voren: rollen expliciet maken, een wederkerig gesprek voeren en borgen in het primaire proces. Het kompas brengt die samen.
- Intervention Mapping
- Systematisch van determinanten naar doelen naar interventie.
- Social Cognitive Theory
- Zelfeffectiviteit van medewerkers als werkzame factor, versterkt via voordoen, oefenen en feedback.
- PRECEDE–PROCEED
- Van probleemanalyse met focusgroepen (management, medewerkers, naasten) tot implementatie.
- SOFA-model
- Samenwerken, ondersteunen, faciliteren en afstemmen: de naaste als collega, cliënt, naaste én expert.
- Implementatiediagnose
- Met het configuratiemodel van Van Linge is getoetst of de organisatie er klaar voor is. In de ontwikkelfase bleek het instrument goed aan te sluiten bij professionals; de ondersteunende structuur was het belangrijkste aandachtspunt.
- Meten wat het doet
- Nul- en nameting op rolhelderheid, zelfeffectiviteit en samenwerking, plus een dossieraudit op correcte toepassing.
- Zichtbaar maken
- Een dashboard dat registratiegraad, auditscore en uitkomsten per kwartaal volgt.
Het Samenwerkingskompas is een nieuw instrument, voortgekomen uit een jaar onderzoek naar de samenwerking tussen naasten en zorgprofessionals in de dementiezorg. Het wordt nu voor het eerst in de praktijk uitgerold en geïmplementeerd. De opgehaalde inzichten uit die implementatie voeden de doorontwikkeling.
Gebaseerd op o.a. Hanson et al. (2017), Wittenberg et al. (2018), Gaugler (2005), Rosemond et al. (2012), Bartholomew Eldredge et al. (2016) en Bandura (1986).
Pilot loopt
Wat de eerste pilot onderzoekt
Het kompas wordt nu voor het eerst op een afdeling in de intramurale dementiezorg gebruikt. De pilot kijkt niet alleen of het werkt, maar ook hoe het in de dagelijkse praktijk landt.
Toepassingwordt het gesprek bij nieuwe opnames gevoerd en vastgelegd?
Rolhelderheidweten medewerkers en naasten beter wie wat doet? (nul- en nameting)
Kwaliteitworden afspraken goed toegepast in het dossier en het MDO?
Ervaringhoe ervaren naasten en medewerkers het gesprek en de samenwerking?
Uitkomsten van de pilot worden gedocumenteerd voor de eigen leerpraktijk.
Meedenken, meelezen of aan de slag
Het kompas groeit door ervaringen uit de praktijk. Werkt u in de ouderenzorg en herkent u dit vraagstuk? Er zijn verschillende manieren om betrokken te raken.
Ervaringen delen
Hoe organiseert u de samenwerking met naasten nu? Wat werkt, en waar loopt het vast? Die inzichten helpen het kompas scherper te maken.
Meedenken over inhoud
Kritische feedback op de opzet, de vragen of de theoretische onderbouwing is welkom. Het kompas is nog jong.
Zelf aan de slag
Andere organisaties kunnen het kompas nu al aanvragen. Bij interesse volgt een kort intake-gesprek over de context, waarna het kompas kosteloos wordt gedeeld.
Aanvragen
Vraag het Samenwerkingskompas aan.
Zorgorganisaties die het Samenwerkingskompas willen gebruiken, kunnen het kosteloos aanvragen. Na een kort intake-gesprek over jullie context ontvangen jullie het formulier en de uitleg — in IJkpunt-vormgeving, als PDF.
Wat je ontvangt
- Het Samenwerkingskompas als PDF-formulier in IJkpunt-vormgeving, klaar voor gebruik in de praktijk
- Korte uitleg voor zorgprofessionals: hoe voer je het gesprek
Op aanvraag gaan we graag met jullie in gesprek over de context en wat het kompas voor jullie afdeling kan betekenen. We stemmen dan af hoe wij het kompas het beste kunnen delen.
Geen kosten. Geen verplichtingen. Je gegevens gebruiken we alleen om contact op te nemen en het kompas te versturen — lees onze privacyverklaring.
De zorg verandert. Naasten worden onmisbaar.
Achtergrond bij de beweging waar de ouderenzorg in zit, met beleid, cijfers en onderzoek op één plek.
Wat IJkpunt is
Een ijkpunt is een referentiepunt waaraan je iets afmeet. In de ouderenzorg schuift dat referentiepunt: van hoe de zorg is georganiseerd naar wat voor de bewoner een goede dag maakt. IJkpunt bundelt de visie, het onderzoek en de instrumenten die bij die herijking horen.
Het eerste instrument onder IJkpunt is het Samenwerkingskompas: een gestructureerd gesprek tussen naaste en zorgteam over rol, contact, grenzen en behoefte. Ontwikkeld op basis van een jaar literatuuronderzoek en focusgroepen met management, zorgmedewerkers en naasten. Wordt nu in de praktijk uitgerold en geïmplementeerd.
IJkpunt wordt opgebouwd door Rens Veening, adviseur beleid, kwaliteit en innovatie in de VVT.
Contact
Vragen, ervaringen of feedback op inhoud? Ik hoor graag van u. IJkpunt is nog in opbouw; kritische opmerkingen zijn welkom.
- rensveening@gmail.com
- Rens Veening
IJkpunt / Kennisbank
Leven op 1, zorg op 2. En naasten in de driehoek.
Wat vraagt de nieuwe koers van de ouderenzorg van organisaties, en wat zegt onderzoek over samenwerken met naasten? Artikelen, beleid en bronnen die het gedachtegoed van IJkpunt onderbouwen.
± 320.000mensen met dementie in 2026; ruim 600.000 in 2050Alzheimer Nederland
± 800.000mantelzorgers zorgen voor iemand met dementieAlzheimer Nederland
2,6 → 1,7mantelzorgers per persoon met dementie, 2024 tot 2040Nationale Dementiestrategie
tot 301.000verwacht personeelstekort in zorg en welzijn in 2035 bij ongewijzigd beleidRijksoverheid
Artikelen
Bronnenbibliotheek
Beleidskaders, cijfers, wetenschappelijk onderzoek en praktijkmateriaal. Samenvattingen zijn eigen duiding; lees voor details altijd de bron.
Laatst bijgewerkt: september 2026.
Privacyverklaring
Hoe IJkpunt met uw gegevens omgaat
IJkpunt is in opbouw en verwerkt op dit moment alleen gegevens van organisaties die zich aanmelden voor het Samenwerkingskompas. Deze verklaring beschrijft welke gegevens dat zijn, waarvoor ze worden gebruikt en welke rechten u heeft.
Wie is verantwoordelijk
Rens Veening is de verwerkingsverantwoordelijke voor de gegevens die via ijkpunt.netlify.app worden verzameld. Contact loopt via rensveening@gmail.com.
Welke gegevens verzamelen we
Via het aanmeldformulier op deze site verzamelen we alleen wat u zelf invult:
- Naam
- E-mailadres
- Organisatie en functie
- Optioneel: waar u het Samenwerkingskompas voor wilt inzetten
We verzamelen geen bezoekersgegevens buiten dit formulier om (geen tracking, geen analytics-cookies).
Waarvoor gebruiken we uw gegevens
- Contact opnemen over uw aanvraag
- Het Samenwerkingskompas (PDF plus korte uitleg) delen na het intake-gesprek
- Op verzoek een gesprek voeren over implementatie
- Als u dit expliciet aangeeft: incidenteel updates sturen over de ontwikkeling van IJkpunt
We gebruiken uw gegevens niet voor andere doeleinden. We verkopen ze niet en delen ze niet met derden voor commerciële doeleinden.
Grondslag
De verwerking berust op uw toestemming, die u geeft door het aanmeldformulier bewust in te vullen en te versturen. U kunt die toestemming op elk moment intrekken.
Wie ontvangt uw gegevens
Het aanmeldformulier draait op Netlify Forms. Netlify is de technische verwerker en slaat de inzendingen op namens IJkpunt. Netlify voldoet aan de AVG en heeft een verwerkersovereenkomst beschikbaar. Meer informatie: netlify.com/privacy.
Buiten Netlify worden uw gegevens niet met derden gedeeld, tenzij een wettelijke verplichting daartoe verplicht.
Bewaartermijn
Uw aanmeldgegevens bewaren we zolang dat nodig is voor het doel: contact leggen, het kompas versturen en eventuele vervolgvragen beantwoorden. Als u aangeeft niet meer benaderd te willen worden, verwijderen we uw gegevens binnen vier weken.
Uw rechten
U heeft het recht om:
- Uw gegevens in te zien
- Onjuiste gegevens te laten corrigeren
- Uw gegevens te laten verwijderen
- Uw toestemming in te trekken
- Een klacht in te dienen bij de Autoriteit Persoonsgegevens
Voor al deze verzoeken kunt u een mail sturen naar rensveening@gmail.com. We reageren binnen twee weken.
Cookies en tracking
IJkpunt gebruikt geen tracking-cookies, geen analytics en geen marketing-cookies. Er is geen banner voor cookie-toestemming omdat er niets is waarvoor toestemming vereist is:
- Er wordt geen bezoekgedrag gemeten (geen Google Analytics of vergelijkbaar).
- Er zijn geen social media pixels, advertentie-trackers of profiel-cookies.
- Netlify (de hostingpartij) kan operationele cookies plaatsen voor beveiliging en het correct afleveren van de site. Deze zijn strikt functioneel en vallen niet onder de toestemmingsplicht.
De site gebruikt lettertypes van Google Fonts, die via een verbinding met fonts.googleapis.com worden geladen. Daarbij wordt het IP-adres van bezoekers technisch zichtbaar voor Google. Dit is geen cookie, maar wel een dataverzending naar een derde partij. Als u dit wilt voorkomen, kunt u een browser met scriptblokkering gebruiken; de site blijft dan leesbaar met systeemlettertypes.
Beveiliging
Netlify Forms verstuurt inzendingen via versleutelde verbindingen (HTTPS) en slaat ze op in een beveiligde omgeving. Notificaties worden alleen naar het beheerdersaccount van IJkpunt gestuurd.
Wijzigingen
Deze verklaring kan worden aangepast als de dienstverlening of wettelijke context daar aanleiding toe geeft. De actuele versie staat altijd op deze pagina.
Laatst bijgewerkt: september 2026.
Let op: deze privacyverklaring is opgesteld door IJkpunt zelf en niet juridisch getoetst. Voor een volledig sluitende AVG-implementatie bij structureel commercieel gebruik raden we aan om een AVG-jurist te consulteren.